Stress is goed (leiderschap is beter)

Over het algemeen beschrijven we stress alleen als negatief, maar de reactie van je lichaam op stress — de stress-reflex — is eigenlijk een volkomen gezonde overlevingsreactie.

De stress-reflex helpt ons omgaan met noodsituaties en bedreigingen van ons welbevinden. Het stimuleert de aanmaak van verschillende hormonen, voornamelijk vanuit de bijnieren. Dit overlevingsmechanisme wordt aangestuurd vanuit het oudste gedeelte van ons menselijk brein: de amygdala, die zich bevindt in het midden van ons zoogdierenbrein. De amygdala verstuurt berichten die ons lichaam voorbereiden op gevaar, en drukt op de startknop van de vecht-of-vlucht reactie van ons reptielenbrein.

Fysieke symptomen

De fysieke symptomen van een stress reactie — trillende handen, knikkende knieën, bonzend hart, uitbrekend zweet — zijn signalen dat de stress-reflex z’n werk aan het doen is in voorbereiding op een gevecht, of op een vlucht. Om infectie of verwonding maar vast vóór te zijn versnelt de stress-reflex ook alvast het stollen van het bloed, en wordt het immuunsysteem een tandje hoger gezet. Het verteren van voedsel wordt even stilgelegd, en bloed wordt omgeleid richting het hart en de grote spieren zodat we kunnen vechten of vluchten.

Kortom, gevoelens van angst en de stress-reflex zijn volkomen normale en gezonde reacties van het lichaam die ons waarschuwen voor dreiging en gevaar.

Vechten of vluchten

In dieren worden deze signalen meteen omgezet in beschermende actie: ze vluchten weg, of bereiden zich voor om te vechten. In ons mensen worden de chemische signalen wel verstuurd, maar het meest recente deel van onze hersens kan deze berichten tegenspreken en melden dat het gevaar is geweken en dat we, in fysiek en/of psychologisch opzicht, (weer) veilig zijn. In tegenstelling tot dieren hebben wij een breindeel — de prefrontale cortex — dat de ‘output’ van de oudere hersendelen kan interpreteren en corrigeren.

Bewustwording

Maar dat moeten we dan wel bewust doen. Te vaak interpreteren we nog deze normale lichamelijke reacties als bewijs dat er iets mis met ons is. In plaats daarvan kunnen we er bewust voor kiezen om de lichamelijke reacties alleen voor kennisgeving aan te nemen, en vervolgens te handelen op een manier die beter past bij de situatie, onze waarden en normen, en onze persoonlijke sterkten en zwakheden.

De stress-reflex, in wezen dus een gezond overlevingsmechanisme, wordt alleen een probleem als we dit nieuwste deel van ons brein niet bewust gaan inzetten om het juiste niveau van gevaar in te schatten en de juiste menselijke actie daarop te nemen. Zonder aansturing vanuit de prefrontale cortex nemen onze oudere reflexen het over, en dat kan leiden tot traumatische of chronische stress en burnout. De gevolgen van chronische stress, zoals hoge bloeddruk of adrenalineverslaving, ontstaan als we continu in een gevaarlijke omgeving verkeren, of als we steeds denken dat ons gevoel van eigenwaarde en mentale veiligheid onder druk staan.

Baas in eigen brein

Maar je kunt leren weer baas te worden over je eigen brein. Je kunt de leiding overnemen en zelf bewust beslissen wanneer je fysiek en mentaal veilig bent. Je fysieke stress-reflex zal je daarin dan volgen.

Eén van de taken van dat nieuwe exclusief menselijke hersendeel is het updaten van de standaardreflexen die we al miljoenen jaren met on meedragen. Ons overlevingsinstinct is bijvoorbeeld gevoelig voor slangen, maar niet voor electriciteit of gevaarlijke verkeerssituaties. Daarom moet je je nieuwe breindeel aanzetten en inzetten zodat het kan beoordelen of de stress-reacties van het oudere breindeel nog kloppen.

Want alleen jij, vanuit het perspectief van je menselijke hersens, kan de werkelijke risico’s en uitdagingen van vandaag zien, op een manier die niet begrepen kan worden door hersendelen die tientallen en honderden miljoenen jaren terug zijn gevormd. Jij, die menselijke jij in jou, kunt leren een beschermende rol aan te nemen over je lichaam en je leven. In plaats van stress oproepen met zelfkritiek en negatieve gedachten kun jij je oudere breindelen kalmeren en troosten, en veiligheid bieden.