Organiseer je creativiteit! Huh? Wat?

Vanuit de creatieve hoek komt nogal eens wat weerstand tegen “het organiseren”. Architecten, reclamemakers, tekstschrijvers: “Het zal vast voor anderen werken, maar het is niks voor mij. Waar blijft de creativiteit als ik geen inspirerende spullen om me heen mag hebben? Hoe kun je nog spontaan zijn als je alles van te voren moet regelen? Nee hoor, dat GTD gaat voor mij niet werken.”

Maar dit is een dubbel misverstand. Het is een misverstand over creativiteit. En het is een misverstand over organiseren.

Creativiteit

Creativiteit (en ook z’n actieve broertje spontaniteit) wordt nogal eens gezien als een mysterieuze black box. Je hebt het, of je hebt het niet. Hoe het werkt is een raadsel.

Dat is een veelgehoorde, maar niet helemaal correcte uitspraak. Hoewel er (nog?) niet zoiets bestaat als een chemische formule om creatief te zijn, is de wetenschap het er inmiddels wel over eens dat er zoiets bestaat als een creatief proces. In dit creatieve proces kunt je vijf verschillende stappen onderscheiden: het eerste inzicht, verzadiging, incubatie, eureka en verificatie.

Eerste inzicht
De eerste stap is het waarnemen en formuleren van een probleem, uitdaging of vraagstuk.

Dat waarnemen is nog heus niet zo gemakkelijk. Neem nu het probleem van de kapotgewaaide paraplu. Hoeveel mensen (inclusief ikzelf, haast ik me te zeggen) gooien hun stukke plu zonder meer in de afvalbak, met niet meer dan een vluchtig gevoel van ergernis? Schouders ophalen, haal maar een nieuwe. Life goes on, en waarom zou je je er druk over maken?

Toch heeft iemand zich er wel degelijk druk over gemaakt. Frustratie was de onderliggende emotie van Gerwin Hoogedoorn, de uitvinder van de Senz stormparaplu [senzumbrellas.com, ingescand artikel], maar aan die emotie moest wel even bewust aandacht besteed worden. Even stoppen: alert zijn op wat er om je heen gebeurt (paraplu kapot) en wat dat met je doet (frustratie).

Het focussen op die twee zaken samen zorgt voor het eerste inzicht: dit kan anders. Beter!

Verzadiging
Maar met dat idee alleen ben je er natuurlijk nog niet. De volgende stap is het plegen van onderzoek; het leren kennen van het onderwerp van je focus. In deze fase verzamel je zoveel mogelijk informatie om je heen. Ga voor kwantiteit, de kwaliteit komt later wel. Of het artikelen uit gerenommeerde wetenschappelijke tijdschriften zijn, of pulp bij de kapper; of het nu direct gerelateerd is, of slechts heel zijdelings; of het nu technisch of spiritueel van aard is: overal kan zich iets schuilhouden dat van nut is voor het oplossen van je probleem.

Dit artikel, bijvoorbeeld, is het resultaat van maanden stukje bij beetje informatie verzamelen. Weblogs, wetenschappelijke artikelen, boeken, gesprekken met verschillende mensen: het heeft allemaal bijgedragen aan deze woorden.

Incubatie
Incubatie is de periode dat het voor de buitenwereld lijkt alsof je er helemaal niet meer mee bezig bent. Je wandelt, fietst, bent aan een heel ander project begonnen, ligt lekker te slapen of lui op de bank voor je uit te zappen. Maar achter de schermen van het bewustzijn is je onderbewustzijn druk bezig om de in de vorige fase verzamelde informatie te verwerken. Hoe lang het daar mee bezig is hangt van een heleboel factoren af: soms is een nachtje slapen voldoende, soms ook ligt een idee weken of maanden op de plank voordat je toe bent aan de volgende stap.

Eureka
Op een gegeven moment komt er, zo maar, opeens, een idee ‘uit de lucht vallen’. Vaak is er iets van een trigger van buitenaf bij betrokken, waarmee opeens de brug wordt gelegd tussen het bewustzijn en het idee dat  langzamerhand in het onderbewustzijn opgebouwd werd. Voor de Deense architect Jørn Utzon, die al lang zat te broeden op een idee voor een Sydney Opera House [wikipedia] kwam het eureka op het moment dat hij een sinaasappel aan het schillen was: ‘opeens’ zag hij hoe hij de ‘zeilen’ die hij (fanatiek zeiler) in gedachten had kon toepassen op een groot gebouw.

Verificatie
Ideeën moeten worden uitgewerkt, uitgetest en, zonodig, aangepast. De verificatiefase duurt over het algemeen het langst. Thomas Edison zei al dat genialiteit één procent inspiratie is, en 99 procent transpiratie.

Organiseren

Georganiseerd is iets anders dan netjes.

Tijdens mijn training Effectiever met Getting Things Done laat ik een filmpje zien [youtube, 3m24s] waarin David Allen in z’n eigen kantoor demonstreert hoe hij zelf dingen gedaan krijgt. De veelgehoorde reactie is een soms opgeluchte, soms verbijsterde “Maar het ziet er helemaal niet zo netjes uit?!”

Dat klopt. Netjes houdt vooral in dat je er in slaagt om dingen buiten het gezichtsveld te houden. Dat helpt weliswaar om minder afgeleid te raken, maar wat als je de kast in moet om een document van drie weken terug te pakken? Kun je die vinden? En hoe snel? En hoe groot is de psychische belemmering om de kast überhaupt open te doen als je weet dat er nog werk in zit dat je eigenlijk al lang had moeten afmaken?

Georganiseerd zijn, daarentegen, houdt vooral in dat de spullen die je om je heen hebt relevant zijn voor wat je wilt (of moet) doen, en dat deze het bereiken van je doelen idealiter ondersteunen maar in ieder geval niet belemmeren.

John Cleese heeft het in dit filmpje [youtube, 10m37s] over het creëren van een veilige oase van tijd en ruimte waarin je creativiteit naar hartelust kan ronddartelen. Maar als er allerlei rommel in die oase rondslingert, hoe vrij kun je dan nog spelen? Als je werkplek vol ligt met documenten, tekeningen en andere afvalprodukten van het vorige project (of het hierna volgende), hoe goed kun je dan nog focussen op het huidige project? Er zijn grafici die zonder problemen een nieuw ontwerp maken in de hoek van een bestaande, maar de meesten pakken toch een schoon, nieuw vel.

Creativiteit organiseren

Van de vijf stappen in het creativiteitsproces hebben er twee duidelijk baat bij een goede organisatie. Dat is de fase van verzadiging, en de fase van verificatie.

In de verzadigingsfase verzamel je zo veel mogelijk informatie. Het is dan van belang dat je die informatie een plaats kunt geven, en ook terug kunt vinden. Je kunt wel briljante artikelen verzamelen voor het schrijven van hét definitieve boek over, bijvoorbeeld, creativiteit, maar als die artikelen op dezelfde stapel worden gelegd als de statusrapporten en belastingaanslagen is de kans niet groot dat ze het juiste effect hebben.

De Amerikaanse danseres en choreograaf Twyla Tharpe [wikipedia] begint elk nieuw project met een grote doos. In de loop van het project wordt de doos gevuld met papieren, cd- en video-opnames van de repetities, inspirerende foto’s, krantenknipsels, enzovoorts. In haar woorden: “Before you can think out of the box, you have to start with a box”.  Alles wat mogelijkerwijs relevant kan zijn voor één van haar projecten is in die doos terug te vinden.

Ludwig von Beethoven, ondanks zijn wilde reputatie en tegendraadsheid, was prima georganiseerd. Alle ideeën werden genoteerd in een serie opschrijfboekjes die geordend waren naar de mate van voltooiing. Hij had boekjes voor ruwe ideeën, boekjes voor verbeteringen op die ideeën, en boekjes voor composities die bijna af waren. Sommige stukken leefden jaren in het eerste boekje, maar hij had in elk geval een plaats om ze te parkeren.

Dat de verificatiefase ook zeer gebaat kan zijn bij een goede organisatie lijkt me duidelijk. Thomas Edison moest honderden verschillende samenstellingen van stoffen uitproberen om een gloeidraad te vinden die het langer dan een paar seconden uithield. Reken maar dat hij een betrouwbare manier had om systematisch bij te houden welke stoffen al geprobeerd waren, en welke niet. Zijn erfenis omvatte onder meer zo’n 25.000 gevulde notitieboekjes! Edison’s grootste bijdrage aan de wetenschap zit ‘m dan ook meer in organized research dan in de gloeilamp.

Minder voor de hand liggend is misschien dat een goede organisatie ook kan helpen bij de fase vaneerste inzicht. Het gaat hierbij om het waarnemen van een probleem of vraagstuk, en zoals gezegd hebben we het daar nogal eens te druk voor. We zijn te vaak in gedachten verzonken, en missen zo veel moois, inspirerends en nuttigs van wat er om ons heen gaande is. Het doel (en de eerste stap) van de Getting Things Done methode is om je hoofd zo leeg mogelijk te maken en te houden, zodat er weer meer ruimte is om na te denken. Bijkomend voordeel is dat je dan ook meer rust, tijd en ruimte hebt om je leven volledig mee te maken.

Een goede organisatie belemmert de creativiteit niet. Het maakt je creativiteit juist mogelijk.